İmam Kurtubî’nin el- Câmiu li- Ahkâmi’il-Kur’an Tefsiri

   Endülüs İslam diyarının yetiştirdiği ender ilim adamlarından, tefsir alanında söz sahibi İmam Kurtubî’nin yazdığı EL-CÂMİU Lİ AHKÂMİ’L-KUR’ÂN bir bakıma kendisinden sonra yazılan tefsirlerin kaynağıdır. Özellikle hükümlere ait konularda müfessirimizin ne denli yetkin ve Kur’ân’a hakim olduğunu tefsirine bakan herkes görebilir. Bu yönüyle “yepyeni” vasfına kelimenin tam manasıyla layık bir tefsir...
   Bu tefsir okuyucumuz için ilk defa terceme edilmesi açısından “yepyeni” olduğu kadar; esas gününden beri çağını aşan dolgun ve yetkin bir tefsir olduğundan dolayı da “yepyenidir.” Okuyucu dilden kaynaklanan kaynaklara ulaşamama problemini EL-CÂMİU Lİ AHKÂMİ’L-KUR’ÂN tercemesiyle büyük ölüde hal etmiş olacak. Yayınevimiz tüm olumsuzlukları göz alarak, ticari açıdan pek elverişli olmayan bir ortamda bu teşebbüste bulundu.

Müfessir Kurtubi
    Tam adı: Muhammed b. Ahmed b. Ebi Behr’dir. Ensar soyundan ve Hazrec kabilesine mensup... yitirilmiş İslam diyarlarından “Endülüs’ün Kurtuba”sından... bundan dolayı kısaca “Kurtubi” diye bilinir. Endülüs ve Kurtuba, binlerce İslam alimi yetiştirmiş olduğu halde; yalnızca “Kurtubi” denildi mi; çoğu kere sadece bizim müfessirimiz ve onun muhteşem “tefsiri” hatıra gelir.
   Gençlik yılları, ilk tahsil hayatı, yetişmesi ve olgunluk dönemini Kurtuba ve çevresinde geçiren müfessirimiz; daha sonraları Frankların ve diğer Avrupa haçlılarının ardı arkası kesilmeyen hücum, baskın ve tacizlerinin de etkisiyle; babasının bir haçlı saldırısı sonucu şehid edilmesinden sonra Kurtuba’dan ve Endülüs’ten hicret etmek zorunda kalır. Endülüs’te tahsil hayatına başlayan müfessirimiz, tahsilini İskenderiye’de tamamlar. Daha sonra Mısır’ın Said bölgesi şehirlerinden olan Minye’ye yerleşir. İlim öğrenerek, öğreterek, zühd ve takvaya riayet ederek, saraydan ve siyasi ortamdan uzak, erdemli bir hayattan sonra 9 Şevval 671/30 Ekim 1273 tarihinde hakkın rahmetine kavuşur. Minye’de, Kurtubî’nin mezarı ve kendi adını taşıyan bir mescidi bulunuyor.

Kurtubî’nin Bazı Hocaları
    Kurtubî, Endülüs’te de Mısır’da da çağın değerli hocalarından ders aldı. Onları dinledi. Bunlar sarasında tefsirden hadise, fıkıhtan,lugat, usul ve tarihe kadar İslâm İlim Tarihi’nde önemli bir yere sahip ilim adamları vardır. Mesela, Ebu Hucce diye bilinen Ebu Cafer Ahmed b. Muhammed el-Mufhim adıyla Müslim‘in Sahih’ini şerhetmiştir. Kurtubî de bu eserin bir bölümünü kendisinden dinlemiştir. Değerli muhaddis, et-Terğib müellifi Hafız el-Münzirî de onun hocalarındandır...
   Hadis, fıkıh ve dilbilimde seçkin olan hocalarından aldığı eğitim Kurtubî’nin, tefsirine boylu boyunca yansımıştır.

Kurtubi’nin Kaynakları
   Kurtubî’nin -Tefsirinden tespit edildiği kadarıyla- çeşitli İslamî ilim dallarına dair yazılmış yüzü aşkın kaynaktan yararlandığını görüyoruz. Bunları genel hatlarıyla birkaç grupta toplayabiliriz:

1. Tefsirler (Rivayet tefsirleri, Dirayet tefsirleri, İşari tefsiri);
2. Kur’an tarihine, kıraat ilmine ve Kur’ân lafızlarına (Garibu’l-Kur’ân’a) dair eserler
3. Hadis, hadis fıkhı ve sirete dair eserler
4. Akaid ve kelama dair eserler
5. Fıkha dair eserler
6. Arap dilinin çeşitli yönlerine dair eserler..

    Böyle bir ilim adamının, tefsirini bunca sağlam kaynağa dayalı olarak telif etmiş olması, Niçin Kurtubî? Sorusuna kısmen bir cevap teşkil eder. Zahid, takva sahibi, ahire işlerinden kendilerini ilgilendiren şeylerle meşgul olan; zamanını yüce Allah’a yönelmek, ibadet etmek ve telif ile değerlendirdi.
   Kurtubî hakkında ipuçları verir düşüncesiyle bir iki örnek...
   “Malik b. Enes der ki ‘Çağımızda insaftan az hiç bir şey yoktur.’ Derim ki: Bu, Malik’in döneminde böyle idi. Çağımızda ise fesat alabildiğine yaygınlaşmış... ilim siyaset için talep edilir olmuştur...
   Bu, kişiyi takvasızlığa iter ve Allah’tan korkmayı terke götürür.” (el-Bakara 32 ayetin tefsiri, 2. başlıkta)

   Kurtubî, zühdün gereğini ve önemini sık sık vurgular, mutlaka Kurân ve Sünnet çerçevesi içerisinde kalınması gerektiğinin özellikle altını çizer. (mesela bakınız:Ş en-Nisa 36. ayet, 1. başlık; el-Hicr 3. ayet, 2. başlık; el-Mide 87. ayet, 3. başlık vs...)
   Kurtubî, çağın mesellerini yakından takip eden ve İslâma uygun tavırları belirlemeye çalışmış önemli ilim adamlarımızdan biridir.
   Mesela; Nisa 59. ayetini açıklarken ibn Huveyzimendad’dan naklen şunları anlatır;” yöneticiye itaat Allah’a isyanı gerektiren hususlarda itaat vacip değildir. Bundan dolayı biz şöyle deriz: Günümüz yöneticilerine itaat de, onlara yakın olmak da onları tazim etmek de caiz değildir....”
   Kurtubî, Kur’ân ve Sünnete dayalı olmayan hükümleri ve bu hükümlerinin koruyucularını reddetmekte; bunların başkaları tarafından kabul edilmesinin caiz olmayacağını açı bir dille ifade etmektedir... (Al-i İmran 64, et-Tevbe 31, 37. ayetlerinin tefsirinde görüldüğü gibi.)

   Ona göre ; “Allah’ın hükümlerine aykırı hüküm koymak, O’nun varlığını inkar etmek, Peygamberler göndermediğini söylemekle eş bir küfürdür...” “ Günümüz hakim ve yöneticileri bizatihi rüşvetçilerin kendileridir; rüşvetçi oldukları zannolunan kimseler değil...” (el-Bakara 188. ayet, 6. başlık)
   Kurtubî, Müslümanların çeşitli problem ve musibetlerinin ana sebebini bulup ortaya çıkartmaya çalışan bir müfessirdir. Tefrikayı ve grupların birbirlerine düşman olmalarını, müslümanlara karşı kafirlerinden yardım isteyecek kadar dini haysiyet ve gayretin azalmasını, Müslümanların kafirlerin hükmü altında kalmalarından en önemli sebepleri olarak göstermektedir. (el- Bakara 86. ayet 4. başlık.)
   O, sahip olduğu Kur’’âni bakışı açısıyla çağının dini, sosyal ve ahlaki şartlarını; fert, toplum ve tarih boyutlarıyla ele alan, değerlendiren, bu hususlarda Rabbani Sünnetler’e işaret eden; bunlara açıklık getirmeye çalışan bir müfessirdir.

Kurtubi Tefsiri’nin Muhtevası Ve Usulü
    Bu konuda müfessirimiz; eserinin başında şunları söyler: “... Hayatta kaldığım sürece Kur’ânla uğraşmayı, bütün gücümü bu yolda harcamayı uygun gördüm. Bunun için Kur’âna dair özlü bir açıklama yazmak istedi. Bu açıklamada tefsire, dile, i’rab ve kıraatlere dair açıklamalar yer alsın istedim. Sapıkların ve dalalet içerisinde olanların kanaatlerini reddederim, dedim...
   Hükümlere,ayetlerin nüzulüne dair pek çok hadisi belge olarak ortaya koymak...
   Bunların anlaşılmasında zorluk çekilen yerleri beyan etmek istedim..
   “1...Uymayı taahhüt ettiğim bazı şartlar: Görüşlerin sahiplerini belirtmek, hadislerin yer aldığı kaynakları zikretmek...”
   “... Müfessirlerin zikrettikleri pek çok kıssayı... Mutlaka gerekli olanlar dışında zikretmeyip geçmek...”
   “ iki veya daha fazla hüküm ihtiva eden her bir ayet-i kerime’yi meseleler (başlıklar) halinde ele aldım...
bu meselelerde nüzul sebepleri, aydınlaması gereken kelimeler açıklanacak, hükümlere dair beyanlar yer alacaktır.
   Görülüyor ki; Kurtubî hem rivayet yönü ile doyurucu hem dirayet yönü ile oldukça kapsamlı bir tefsğr tlif etmeyi amaçlamış bulunuyor...
   Bu amacına ne kadar yaklaştığını görmek için Fatiha Sûresi’nin Tefsir’ni incelemek yeterli olur kanaatindeyiz. Kur’ân tefsiri açısından önemli olan sağlam rivayetleri ve farklı yaklaşımlar toplayarak, tefsirin dokusu içine dengeli bir biçimde yaymıştır. Bir tefsirin kendisinden sonra yazılmış tefsirleri etkilemesiolması, onun değerini ortaya koyan önemli bir kıstastır. EL- CÂMİU Lİ- AHKÂMİ’İL-KUR’AN işte böyle bir tefsirdir.

Kurtubî’den Etkilenen Alimler
    Kurtubî’den yaklaşık bir asır sonra yaşamış Tefsiru’l-Kurâni’l-Azim müellifi ibn Kesir; Fethu’l-Kadir Şevkanî; Mehasinu’t-Te’vîl müellifi Cemaluddin el-Kasımî; Edvau’l-Beyan müellifi eş-Şankıtî; Hak Dini Kur’an Dili müellifi Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır; İslam Fıkhı Ansiklopedisi adlı eseriyle tanınan Dr. Vehbe ez-Zuhayli’nin telif ettiği et-Tefsiru’l Munir adlı eseri..
   İmam Kurtubî’nin tefsirinden nakil yapmış ondan etkilenmiş müfessirlerin sadece bir kısmıdır...
  Ayrıca ibn Hacer el-Askalanî’nin Fethu’l-Bari adlı Buhari Şerhi’nde görüldüğü gibi; tefsir dışında eser vermiş müelliflerin de Kurtubî’den etkilendiği bilinen bir husustur....
   İslam ilim tarihinde itibar görmüş bunca müfessir ve ilim adamının itibar ettiği ve etkilendiği bir tefsir olması; eserin önemini bir kat daha arttırmaktadır.

Kurtubî ve Tefsiri Hakkında söylenenlerden Bazıları
    “Şerefi oldukça yüğksel olan bu muazzam tefsir için kilometrelerce yolculuk yapmaya değer. Bu tefsir kendi alanında kâmildir.” ( Muhammed ez-Zehebî, Tarihu’l-İslam, XXV, 166)
   “Kurtubî’nin Câmiu li-Ahkâmi’il-Kur’an adlı büyük Kurân Tefsiri, tefsirlerin en değerlilerinden, en faydalılarındandır. O, tefsirine gereksiz hikayeleri almamış, Kurân ahlakını, delillerden hüküm çıkarma yolları zikretmiştir.” (ibn Ferhün, ed-Dibac- II, 309)
   Câmiu li- Ahkâmi’il-Kur’an Tefsiri; tetkik ve tahkik yolunu seçmiş meşhur müfessir İbn Atiyye’nin izini ve üslubunu takip etmiştir. Tefsiri bu ilmî anlayışın bir ürünüdür. (ibn Haldun, Mukaddime, s. 440).
   “Kurtubi; Kur’ân’ı tefsir eden hacimli bir kitap telif etmiştir... bu eseri en eğerli ve en faydalı tefsirlerdendir.”
   (Celaluddin es-Suyuti’nin öğrencilerinden ed-Dâvûdî, Tabakatu’l-Mü-fessrîn, II, 65-66)
   “İmam Ebû Abdullah el- Kurtubî... Câmiu li-Ahkâmi’il-Kur’an adlı eserin sahibidir. Bu tefsirinde selefin görüşleri nakletmiştir.
Hadisin manalarını ortaya çıkartan, tasnifi güzel, nakli iyi, önder bir ilim adamıdır.” İbnu’l-Îmâd, Şezerâtu’z-Zeheb, V, 335)
   “ Ebû Abdullah el- Kurtubî, Endülüs’te yetişen büuük alimlerden biridir. Tefsirde, hadiste, hilâfıyâtta (mezhepler arası görüş ayrılıkları ilminde) derya idi...
   Bu büyük müfessir, tefsirinde rivâyet tarikine (yoluna) itina etmiş, dirâyet itibariyle de muvaffakiyet göstermiştir...
bu tefsir lisaniyata (Arap dili ilimlerine) hilâfıyata, muhaddislerin cerh ve ta’diline dair birçok tafsilatı camidir...”
   (Ö. N. Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, II, 523-524)
  “Özetle Kurtubî, tefsirinde araştırmalarında hür, tenkidinde nezih, tartışma ve münakaşasında iffetli, geniş bilgi sahibi, ele aldığı ve hakkında söz söylediği her hususta son derece maharetli açıklamalarda bulunmuş bir ilim adamıdır.”
   (Dr. M. Hüsyn ez-Zehibî, et-Tefsir ve’l-Mufessirûn, II, 464)
bu kabilden Kâtip Çelebi’den Hayruddin ez-Zirikli ve Prof. Dr. İ. Cerrrahoğlu’na kadar pek çok ilim adamının söylediklerini alıntılamak mümkün...

Kurtubî Tefsiri’nin Tercümesi
   Bu türden müstesnâ bir tefsirin tercemesi de önemliydi ve önemsenmeliydi. Yayınevimiz de böyle yaptı. İslamî eserlerin tercemesinde deneyime ve beli bir birikime sahip M. Beşir Eryarsoy ile bu eserin tercemesine 1992 yılında başlanıldı. Terceme çalışması yapılırken;
1. Açıklama esnasında zikredilen ayetlerin yerleri gösterildi.
2. Hadislerin kaynakları tek tek yerlerinde tesbit edilerek dipnotta belirtip gerektiğinde hadislerin sıhhat dereceleri ile ilgili açıklamaları da eklendi.
3. Müfessrin tefsir için yaptığı açıklamaları ve göndermelerin yerleri (dipnotlarda ya da metin arasında parantez içinde) ayrı ayrı tesbit edilip gösterildi.
4. Müfessirin “birinci, ... mesele1 diye yaptığı açıklamalara; 1, 2.ş diye rakam verilip uygun başlıklar konularak, konuların izlenmesi kolaylaştırıldı.
5. Yapılan değişik izahların (irab, kıraat vs..) manaya etkileri ayrıca gösterildi.
6. Gerek görüldükçe Kurtubî’nin kaynaklarına inilerek tercemenin salıklı olmasına özen gösterildi.
7. Gerek beyitlerin gerek diğer Arapça metinlerin asli yazılışları yanında Türkçe tercümeleri de verilerek daha çok istifade edilebilir bir eser olması sağlandı.
8. Mütercim tarafından hazırlanan İmam Kurtubî Hayatı, Eserleri, Tesiri ve Tefsiri ünvanlı bir inceleme; Kurtubi’yi ve Tefsiri’nin çeşitli yönleriyle tanımak amacıyla tercemeye ilave edildi.
9. Eser; 20 cilt olarak yayınlandı. 70 gr. şamua kağıda basılıp lüks bez ciltli ve şömizli olarak okuyucunun istifadesine takım olarak sunulmuştur. Tüm seçkin kitapçılardan temin edebilirsiniz.